สมเด็จพระญาณวชิโรดม

เจ้าประคุณ สมเด็จพระญาณวชิโรดม นามเดิม วิริยังค์ บุญฑีย์กุล ถือกำเนิดเมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๓ ในครอบครัวของนายสถานีรถไฟปากเพียว (สถานีสระบุรีในปัจจุบัน) เป็นบุตรคนที่ ๕ ในจำนวนพี่น้อง ๗ คน ของท่านขุนเพ็ญภาษชนารมณ์ และนางมั่น บุญฑีย์กุล

ด้วยบิดารับราชการเป็นนายสถานีรถไฟ จึงต้องโยกย้ายที่อยู่ไปประจำที่ต่าง ๆ อยู่บ่อยครั้ง เมื่อครั้งย้ายมาประจำ ณ สถานีรถไฟบ้านใหม่สำโรง อำเภอสีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา นับเป็นความโชคดีของครอบครัวที่ได้พบกับพระอาจารย์ฝ่ายกรรมฐานรูปสำคัญ ศิษย์ของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺตเถระ คือ พระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ

เมื่ออายุ ๑๑ ปี ได้เข้าศึกษาที่โรงเรียนวัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลราชธานี ต่อมาบิดามารดาได้ส่งไปฝากเป็นศิษย์ของท่านอาจารย์ปลัดตา เจ้าอาวาสวัดกลาง (ปัจจุบันคือวัดนารายณ์มหาราช) จังหวัดนครราชสีมา ท่านมุมานะเรียนบาลีไวยากรณ์ด้วยความตั้งใจอย่างยิ่ง

วันหนึ่งท่านได้ไปเป็นเพื่อนชาวบ้านที่วัดป่าสว่างอารมณ์ เพื่อต่อมนต์กับพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ ด้วยความไม่คุ้นเคยกับสำนักปฏิบัติธรรม จึงเกิดความลำบากใจและรำพึงในใจว่า “เราจะไม่มาอีกแล้ว” แต่แล้วก็บังเกิดเหตุอัศจรรย์ จิตได้รวมสงบนิ่งลง ปรากฏความสุขอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อนในชีวิต จนถึงกับอุทานว่า “คุณของพระพุทธศาสนายังปรากฏอยู่ถึงปัจจุบันนี้หรือ”

นับแต่นั้นเป็นต้นมา ท่านได้เปลี่ยนอุปนิสัยเดิมโดยสิ้นเชิง เริ่มเข้าวัดฟังธรรม รักษาศีล สวดมนต์ภาวนาเรื่อยมา อันเป็นรากฐานสำคัญของชีวิตในร่มกาสาวพัสตร์ในเวลาต่อมา

เมื่ออายุ ๑๖ ปี ได้บรรพชาเป็นสามเณร ณ วัดสุทธจินดา จังหวัดนครราชสีมา เมื่อวันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๘ โดยมีพระธรรมฐิติญาณเป็นพระอุปัชฌาย์ แล้วตั้งใจบำเพ็ญเพียรภาวนาอย่างเข้มงวด โดยมีพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ และพระอาจารย์ฝั้น อาจาโร เมตตาอบรมสั่งสอนวิชากรรมฐาน

ต่อมาได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดทรายงาม (อุทกสีมากลางทะเล) จังหวัดจันทบุรี โดยมีพระปัญญาพิศาลเถระ (หนู) เจ้าอาวาสวัดปทุมวนาราม เป็นพระอุปัชฌาย์ ด้วยความตั้งใจอย่างแรงกล้าที่จะศึกษาการทำสมาธิจากพ่อแม่ครูอาจารย์ ท่านจึงได้ไปฝากตัวเป็นศิษย์ของ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺตเถระ ณ วัดบ้านโคก จังหวัดสกลนคร

ท่านได้รับหน้าที่อันประเสริฐเป็นพระอุปัฏฐากรับใช้ใกล้ชิดหลวงปู่มั่นเป็นเวลาถึง ๔ ปี ในช่วงเวลานี้เองที่ท่านได้จดบันทึกคำสอนของหลวงปู่มั่น อันเป็นที่รู้จักกว้างขวางในปัจจุบันในชื่อหนังสือ “มุตโตทัย” และยังได้ออกเดินธุดงค์กับหลวงปู่มั่นสองต่อสอง ซึ่งนับเป็นโอกาสล้ำค่าที่สุดในชีวิต

รวมเวลาที่ท่านได้อุปัฏฐากรับใช้ใกล้ชิดครูบาอาจารย์ — หลวงปู่มั่น ภูริทตฺตเถระ ๔ ปี และพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ ๘ ปี — รวมกว่า ๑๒ ปี จนเชื่อมั่นในหลักการและแนวทางการปฏิบัติสมาธิอย่างถ่องแท้

“วิชาสมาธินี้เป็นวิชาที่เลิศและประเสริฐโดยแท้ แต่หากจะรู้เพียงคนสองคน แม้มีค่ามากเพียงใด ก็คงต้องหายไปจากโลกนี้สักวัน”

ด้วยจิตเมตตาที่ปรารถนาจะเผยแผ่วิชาสมาธิให้แก่ชาวโลก ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๒๙–๒๕๓๔ ขณะพำนัก ณ วัดเทพเจติยาจารย์ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ ท่านได้เรียบเรียงตำราสมาธิขึ้น เรียกว่า “หลักสูตรครูสมาธิ” จำนวน ๓ เล่ม รวมหลักการปฏิบัติตั้งแต่ขั้นพื้นฐาน ขั้นกลาง และขั้นสูงตามลำดับ

ตำราดังกล่าวได้แพร่หลายไปทั่วประเทศไทยภายใต้นาม “สถาบันพลังจิตตานุภาพ” และขยายไปยังต่างประเทศทั้งในประเทศแคนาดาและสหรัฐอเมริกา

• พ.ศ. ๒๕๐๗พระครูสัญญาบัตรชั้นเอก ที่ พระครูญาณวิริยะ (ฝ่ายวิปัสสนาธุระ)
• พ.ศ. ๒๕๑๐พระราชาคณะชั้นสามัญ ที่ พระญาณวิริยาจารย์ (ฝ่ายวิปัสสนาธุระ)
• พ.ศ. ๒๕๓๕พระราชาคณะชั้นราช ที่ พระราชธรรมเจติยาจารย์ (ฝ่ายวิปัสสนาธุระ)
• พ.ศ. ๒๕๔๕พระราชาคณะชั้นเทพ ที่ พระเทพเจติยาจารย์ (ฝ่ายวิปัสสนาธุระ)
• พ.ศ. ๒๕๕๓พระราชาคณะชั้นธรรม ที่ พระธรรมมงคลญาณ (ฝ่ายวิปัสสนาธุระ)
• พ.ศ. ๒๕๖๒สถาปนาเป็นพระราชาคณะเจ้าคณะรอง ชั้นหิรัญบัฏ ที่ พระพรหมมงคลญาณ นับเป็นพระราชาคณะเจ้าคณะฝ่ายวิปัสสนาธุระ รูปแรกของฝ่ายธรรมยุติกนิกาย และรูปที่สองแห่งกรุงรัตนโกสินทร์
• พ.ศ. ๒๕๖๓สถาปนาเป็นสมเด็จพระราชาคณะ ที่ สมเด็จพระญาณวชิโรดม พุทธาคมวิศิษฐ์ จิตตานุภาพพัฒนดิลก สาธกธรรมวิจิตร วิเทศศาสนกิจไพศาล วิปัสสนาญาณธุราทร ธรรมยุตติกคณิสสร บวรสังฆาราม คามวาสี อรัญวาสี

ประถมศึกษาปีที่ ๔ · นักธรรมชั้นตรี — ความชำนาญการด้านการสอนสมาธิ การทรงจำพระปาฏิโมกข์ และการแสดงพระธรรมเทศนา

• ๒๕๓๘พัฒนบริหารศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ ด้านบริหารการพัฒนา — สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
• ๒๕๔๕ครุศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาบริหารการศึกษา — มรภ.สวนสุนันทา
• ๒๕๕๐ศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ — มหาวิทยาลัยโยนก จังหวัดลำปาง
• ๒๕๕๓ศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ — มรภ.เชียงราย
• ๒๕๕๔ปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาการจัดการเพื่อการพัฒนา — มรภ.ราชนครินทร์
• ๒๕๕๕พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาพระพุทธศาสนา — มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
• ๒๕๕๖ศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ — มทร.สุวรรณภูมิ
• ๒๕๕๗ปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิศวกรรมโยธาและเทคโนโลยี — มจพ.
• ๒๕๕๙ปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาปรัชญาและจริยศาสตร์ — มรภ.สวนสุนันทา / สาขาปรัชญาและศาสนา — มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• ๒๕๖๐ปรัชญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขายุทธศาสตร์การพัฒนา — มรภ.พระนคร / สาขาวิทยาการคอมพิวเตอร์ — สจล.

• ๒๕๓๕เข้ารับพระราชทานเสาเสมาธรรมจักรทองคำ จากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
• ๒๕๔๐รางวัลมูลนิธิคุณหญิงเบญจา แสงมะลิ สาขาพระสงฆ์
• ๒๕๔๑รางวัลเพชรกรุงเทพ บุคคลดีเด่น สาขาศิลปวัฒนธรรม ศาสนาและการศึกษา
• ๒๕๔๘เครื่องอิสริยาภรณ์ Order of the Star of Italian Solidarity ชั้น Knight จากรัฐบาลอิตาลี
• ๒๕๕๒โล่ประกาศเกียรติคุณ พระเถระผู้มีคุณูปการต่อพระพุทธศาสนา ระดับกาญจนเกียรติคุณ
• ๒๕๕๕เหรียญเชิดชูเกียรติ The World Fellowship of Buddhists Medal for Culture
• ๒๕๕๗รางวัลการส่งเสริมการศึกษาเพื่อสันติภาพ